Euskal Etxebizitza Industriala 2036

1. Erronka handia

Euskal Autonomia Erkidegoak lau egitura-akats ditu aldi berean:

1.1 Etxebizitza eskuratzeko krisia

Etxebizitza eskuratzeko krisia herri honetako gizartearen eta ekonomiaren itogune nagusietako bat bihurtu da, batez ere gazteentzat eta errenta ertaineko langile-klaseentzat. EH Bilduk urteak daramatza esaten arazoak ez diela soilik kolektibo zaurgarriei eragiten, baizik eta enplegua izan arren baldintza egokietan etxebizitza bat eskuratu ezin duten langileen gero eta zati handiagoari. Gazteen Euskal Behatokiaren datuak oso adierazgarriak dira: 18 eta 34 urte bitarteko soldatapeko gazte batek bere soldata garbiaren %52,4 etxebizitza libre bat alokatzeko erabili behar du gaur, gomendatutako ahaleginaren %30eko atalasearen oso gainetik; erosketaren kasuan, berriz, bere soldataren %64,2 hipoteka bat ordaintzeko erabili behar du. Presio hori are handiagoa da Gipuzkoan: erosketak egiteko gazteen soldataren %74,8 behar da, eta alokairuan %54,9. Behatokiaren kalkuluen arabera, gazte batek 469 euro hilean bakarrik ordaindu beharko lituzke, hau da, merkatuko benetako prezioen oso azpitik. Errealitate horrek azaltzen du EH Bilduk behin eta berriz etxebizitza jarri izana gazteen emantzipaziorako oztopo nagusi gisa, eta egungo merkatuak belaunaldi oso bat bizitza autonomoko proiektu bat garatzeko aukeratik kanporatzea defendatu izana. Arazoak, gainera, egiturazko dimentsio bat du: eskaintza eskasa eta gero eta finantziarizazio handiagoa. EH Bilduk behin eta berriz salatu du etxebizitza parke publikoa nabarmen eskasa dela Europako estandarren aurrean eta milaka etxebizitza huts eskuratzeko zailtasun izugarriak direla. Ikuspegi horretatik, EH Bilduk defendatu du etxebizitzak finantza-aktibo gisa soilik tratatzeari utzi behar diola eta gizarte-azpiegitura estrategiko bihurtu behar dela. Hain zuzen ere, hor sartzen da industrializazio masiboaren proposamena: etxebizitza eskuragarrien eskaintza azkar handitzea, egiturazko kostuak murriztea eta, aldi berean, gizarte-arazo bat berrindustrializazio-aukera bihurtzea.

1.2 Produktibitate txikia eraikuntzan

Eraikuntza da ekonomia aurreratu osoan produktibitatean jarduera okerrena duen sektoreetako bat, eta horrek azaltzen du, neurri handi batean, zergatik garestitu den etxebizitza estrukturalki. McKinsey & Company-ren arabera, 2000 eta 2022 artean eraikuntzaren sektoreko lan-produktibitate globala %10 besterik ez zen hazi metatuta —urtean %0,4—; ekonomia, oro har, %50 hazi zen —urtean %2—, eta manufakturan %90 —urtean % 3—, aldi berean. Reinventing Construction aurreko txostenean adierazi zuen eraikuntzak urtean %1 bakarrik egin zuela hobera bi hamarkadatan; munduko ekonomiaren %2,8k eta manufaktura-industriaren %3,6k, berriz, tarte hori ixteak urtean 1,6 bilioi dolarreko balio erantsi globala sor dezakeela kalkulatu zuen. Ahultasun hori oso egitura zatikatuari dagokio: enpresa txikiak dira nagusi, I+Gn inbertsio txikia egiten da, digitalizazio eskasa, artisau-ekoizpena obran, atzerapenek eragindako gainkostuak eta gutxi integratutako hornikuntza-kate bat. Europan eta Euskal Herrian arazoa larriagotu egiten da eskulana zahartzen ari delako, industria-teknologiak gutxi erabiltzen ari direlako eta sektorearen aldakortasun ziklikoagatik. Automozioak edo makina-erremintak kostu unitarioak murriztu dituzte automatizazioaren, estandarizazioaren eta eskala-ekonomien bidez, baina etxebizitzak ia duela hamarkada batzuk bezala eraikitzen jarraitzen du: eraikin bakoitzak prototipo bakar gisa funtzionatzen du, azpikontrata askorekin eta errepikagarritasun gutxirekin. Horrek eragin zuzena du etxebizitza eskuratzeko aukeran: epe luzeagoak, kostu altuagoak eta ahalmen txikiagoa etxebizitza-defizitari erantzuteko. Hain zuzen ere, hor agertzen da aukera industrial bat: gure ahalmen industrialak aplikatzea —automatizazioa, fabrikazio aurreratua, osagaiak, digitalizazioa eta energia—, lehiakorrak garen sektoreen produktibitate-logika etxebizitzara eramateko, eraikuntzaren egiturazko ahulezia bat abantaila industrial berri bihurtuz.

1.3 Industria-espezializazio berri baten beharra

Euskal Herriak bere oinarri industrial tradizionalaren eraldaketa sakona jasaten du. Automozioa, makina-erreminta, metala edo osagai industrialak bezalako sektoreak —hainbat hamarkadatan kalitatezko enpleguari eutsi diotenak— aldi berean automatizazio, elektrifikazio eta lehia globaleko presioen menpe daude. Automobilgintzak EAEko BPG industrialaren %25 hartzen du, gutxi gorabehera, eta 40.000 enplegu zuzen inguru. Hala ere, ibilgailu elektrikorako trantsizioak nabarmen murriztuko du osagai mekaniko tradizionalen eskaria, errekuntza-ibilgailuek baino %30 eta %40 pieza gutxiago behar baitira, European Association of Automotive Suppliers —CLEPA— erakundearen kalkuluen arabera. Aldi berean, International Federation of Robotics-ek adierazten du Espainiak robot industrialen 5.000 instalazio berri baino gehiago lortu zituela 2023an, eta produktibitatea handitu baina profil operatibo jakin batzuen eskaera murrizten duen automatizazio-joera bat sendotu duela. Horri euskal industriaren lan-indarraren zahartzea gehitu behar zaio: Eustaten arabera, EAEko industria-enpleguaren %30ek baino gehiagok 50 urte baino gehiago ditu, eta datorren hamarkadan belaunaldi-aldaketa handia izango dela aurreikusten da. Aldi berean, trantsizio ekologikoak eskala handiko industria-merkatu berriak irekitzen ditu, birgaitze energetikoari, elektrifikazioari eta karbono gutxiko eraikuntzari lotuak. Europako Batzordearen kalkuluen arabera, Europak 35 milioi eraikin inguru berritu behar ditu urtero 2030a baino lehen klima-helburuak betetzeko. Eraikuntza-sektoreak, berriz, eraikinekin eta materialekin lotutako CO2-emisio globalen %37 sortzen du, Nazio Batuen Environment Programme-ren arabera. Testuinguru horretan, etxebizitzaren industrializazioa ekoizpen-muga berri bihur daiteke gure herrialdearentzat: sektore helduetatik datozen gaitasunak xurgatu, enplegu teknikoa sortu fabrikazio aurreratuan, digitalizazioan, robotikan, egitura-egurrean, klimatizazioan eta energia berriztagarrietan, eta balio erantsi handiko profilak sortu Building Information Modeling —BIM—, mantentze-lan energetikoan edo mihiztatze industrialean. Kontua ez da soilik etxebizitza gehiago eraikitzea, baizik eta berrindustrializazio berdearen ziklo berri bat irekitzea, sektore tradizionaletan desagertuko den enpleguaren zati bat enplegu kualifikatuagoarekin eta trantsizio ekosozialarekin lerrokatuagoarekin ordezkatzeko gai izango dena.

1.4 Larrialdi klimatikoa

Trantsizio ekologikoak eskala handiko industria-merkatu berriak irekitzen ditu, birgaitze energetikoari, elektrifikazioari eta karbono gutxiko eraikuntzari lotuak. Europako Batzordearen kalkuluen arabera, Europak 35 milioi eraikin inguru berritu behar ditu urtero 2030a baino lehen klima-helburuak betetzeko. Eraikuntza-sektoreak, berriz, eraikinekin eta materialekin lotutako CO-emisio globalen %37 sortzen du, Nazio Batuen Environment Programme-ren arabera. Testuinguru horretan, etxebizitzaren industrializazioa ekoizpen-muga berri bat bihur daiteke gure herrialdearentzat: sektore helduetatik datozen gaitasunak xurgatu, enplegu teknikoa sortu fabrikazio aurreratuan, digitalizazioan, robotikan, egitura-egurrean, klimatizazioan eta energia berriztagarrietan, eta balio erantsi handiko profilak sortu BIMi, energia-mantentzeari edo industria-muntaiari lotuta. Kontua ez da soilik etxebizitza gehiago eraikitzea, baizik eta berrindustrializazio berdearen ziklo berri bat irekitzea, sektore tradizionaletan desagertuko den enpleguaren zati bat enplegu kualifikatuagoarekin eta trantsizio ekosozialarekin lerrokatuagoarekin ordezkatzeko gai izango dena.

2. Misioa

Euskal Etxebizitza Industriala 2036: Bermatzea Euskal Autonomia Erkidegoak 1.500 etxebizitza ekoizten dituela urtean, industrializatuak, klimatikoki neutroak eta eskuragarriak, 2036 baino lehen, eta eraikuntza-kostuak %40 murriztea eta Europako industria esportatzaile berri bat sortzea.

Helburuak:

• 1.500 etxebizitza/urte.
  
• Neutraltasun klimatikoa.
  
  • Eragiketa-emisio garbiak zero.
  • Karbono txertatua%50 murriztea.
  • Material zirkularrak.
  • Energia berriztagarri integratua: diseinuan, aerotermian eta biltegiratze sistemetan integratutako energia fotovoltaikoa.
    
• 70 m2 etxebizitzako; moduluaren azken prezioa: 105.000 € => 70.000 €. Kostuen murrizketa iraunkorra —2027 1500 €/m2, 2030 1200 €/m2, 2035 1000 €/m2—.

• Sektoreak:
  
  • Manufakturen industria.
  • Energia.
  • Zura.
  • Digitalizazioa.
  • Finantzak.
  • LH.
  • Logistika.
  • Hirigintza.
  • Ikerketa.

• Hainbat teknologia martxan jartzeko aukera ematen du:
  
  • CLT zur kontraxaflatua.
  • Altzairu arina.
  • Aurrefabrikatua.
  • 3D moduluak.
  • Material berriak.
    
    Ikuspegia “pick the willing, not the winners”.

3. Market fixing-etik market shaping-era

Sektore publikoak modu erreaktiboan jardun ohi du, eta hori da, hain justu, industria-politika tradizionalaren arazo nagusietako bat: dagoeneko hazten ari diren sektoreak, errentagarritasuna erakutsi duten enpresak edo merkatua dagoeneko garatzen ari den teknologiak identifikatzen ditu, eta hazkunde horren zati bat “harrapatzen” saiatzen da, diru-laguntzen, pizgarri fiskalen edota laguntza puntualen bidez. Horri market fishing logika dei geniezaioke: merkatuak non inbertitu erabaki duen lekuetan aukerak arrantzatzea.

Etxebizitzaren arloan, horrek politika zatikatuak dakartza, merkatuaren egitura aldatzen ez dutenak: sustatzaileentzako diru-laguntzak, erosleentzako laguntzak, birgaitze-proiektuetarako edo industrializazio-pilotu txikietarako pizgarriak. Emaitza ekosistema bat da, non sustatzaile tradizionalek epe laburreko errentagarritasunak lehenesten jarraitzen duten, industriak inbertitzen ez duen, eskari egonkorrik ez dagoelako, eta finantza-erakundeek higiezinen logika konbentzionalen arabera jarduten jarraitzen duten. Gobernuak merkatuko akatsen zuzentzaile marjinal gisa jokatzen du, baina ez ditu joko arauak eraldatzen. Horixe izan da, hain zuzen ere, EH Bilduk Eusko Jaurlaritzaren Industria Planari egin dion kritika nagusia: norabide falta. 15 lehentasun eta 21 proiektu estrategiko identifikatu dira, baina inork ez daki proiektu horiek nola eta zenbateraino laguntzen dieten zehaztutako lehentasunei. Misioak falta dira, proiektu estrategikoak norabidetuko dituztenak lehentasun horiei begira, lehentasunak erronka handi gisa hartuta. 90eko hamarkadaren hasieran, paradigma aldatu zuen heinean, kluster-politikak ekarri zuen berrikuntza da, hain zuzen, misioetara bideratutako industria-politika, Mariana Mazzucato ekonomialariak 2026an proposatutakoa. Eusko Jaurlaritzaren Industria Planak operazionalizazioa aurkezten du proiektu estrategikoen bidez, paradigma horretara hurbiltzeko moduan, baina funtsezkoena ahaztu egiten du: ez ditu misioak eta helburu zehatz eta neurgarriak definitzen erronka handien eta proiektu estrategikoen artean. Hau da, sektore publikoak markatutako industria-politikaren norabidea eta bultzada bermatuko dituzten misioak.

Mariana Mazzucatok proposatutako logikak kontrakoa planteatzen du: market fixing-etik, eta market fishing-aren bertsio pasibo honetatik, market shaping-era pasatzea, non erakunde publikoek erronka sozial eta ekologiko handien inguruan merkatu berriak aktiboki sortzen dituzten. Etxebizitza industrializatuaren kasuan, horrek esan nahi du Eusko Jaurlaritzak proiektu isolatuak diruz lagundu ez ezik, Europako etxebizitza eskuragarrien, industrializatuen eta karbono-neutroen merkatu berria nahita sortu ere egin behar duela, eskari bermatuko tresnen, finantzaketa egonkorraren eta erosketa publiko-pribatu estrategikoko tresnen bidez. Hamarkada batean zehar urtean 1.500 etxebizitzako konpromiso egonkor batek erabat aldatzen ditu fabrikatzaileen, eraikuntza-enpresen, zentro teknologikoen eta finantza-erakundeen pizgarriak: instalazio berrietan, automatizazioan, I+Gn eta prestakuntza espezializatuan inbertsioak egiteko aukera ematen du, etorkizunari begira eskaria bistakoa delako. NASAk ez zuen enpresa jakin bat aukeratu, misio bat—ilargira iristea— baizik; hemen ere, NASAk egin zuen bezala, ez genituzke “irabazleak aukeratu” beharko, baizik eta norabide argi bat finkatu eta erronka lortzeko lehian aritzeko prest dauden aktore guztiak mobilizatu. Horretan datza industria-politika defentsibo batetik merkatuak sortuko dituen benetako politika batera jauzi egitea.


Gaur egun, merkatuak ez du eskalatzen:

• Sustatzaileek ez dutelako eskaria bermatzen.
• Industriak ez duelako inbertitzen eskaerak eduki gabe.
• Bankak ez duelako berrikuntza finantzatzen.
• Administrazioak pilotu txikiekin jarduten duelako.
• Misioak blokeo hori hausten du.

4. Posible 30K iniziatiba

EH Bilduk proposatutako Posible 30K iniziatibak dagoeneko eraikita dagoen parkeko 30.000 etxebizitza mobilizatzea planteatzen du, bai eta 30.000 etxebizitza publiko berri, eskuragarriak, eraikitzea ere. Etxebizitza publikoaren sustapenean eskala handiko jauzi bat egitea da helburua, etxebizitza-parke publiko handi bat sortuz azpiegitura sozial estrategiko gisa. Modu honetan, gizarte-larrialdiari erantzun nahi zaio, hots, etxebizitzaren krisiari. Horretarako, kontrolik gabe dagoen eskariari heldu nahi zaio higiezinen sektorearen zati bat desmerkantilizatuz, etxebizitza eskuragarrien promozioetako zati handi bat merkatuko espekulazio-logiketatik ateraz.

Iniziatiba honek, krisi sozial bati erantzuteaz gain, bigarren efektu bat du: euskal muga industrial berri bat garatzeko behar den eskaria sor dezake. Beraz, proposatzen duen 1.000 milioi euroko inbertsio publikoak bi helburu ditu: batetik, higiezinen sektorea desmerkantilizatzeko beharrari egiturazko erantzuna ematea eta, horrela, krisi sozial bati egiturazko terminoetan erantzun ahal izatea; bestetik, aberastasuna eta kalitatezko enplegua sortuko dituen industria estrategiko berri bat sortzeko baldintzak sortzea. Misioek bideratutako industria-politikaren potentzialaren adibide garbia da. Kontua ez da eraikuntza-enpresak diruz laguntzea, merkatuko akats txikiak zuzentzea eta babes ofizialeko etxebizitzak modu inkrementalean egitea, baizik eta erronka sozial kolosal bati aurre egitea, euskal industria-muga berri bat sortuz.

Eusko Jaurlaritzaren Industria Planaren ahultasuna, industria-estrategiari dagokionez, argi eta garbi ikusten da hor: ez da eraikuntzaren industrializazioaren aukera identifikatzeko gai izan, noiz eta etxebizitza-eskariak gainezka egin duenean. Etxebizitza Sailak, bestalde, eraikihub aurkeztu du, eraikuntza industrializatua bizkortzeko, baina Industria Planarekin inolako loturarik izan gabe. Departamentuen arteko koordinaziorik ezak eta misioek bideratutako industria-politika baten logika faltak herri gisa ditugun aukerak aprobetxatzea eragozten dute, aurre egin beharreko gizarte-erronkei ekiteko.

Izan ere, Posible 30K iniziatibak planteatzen dituen etxebizitzen erdiak —15.000— industrializatzeak Europan industria lehiakor berri bat sortzea ahalbidetuko luke, gure ongizate-sistema eta industria-lehiakortasuna oztopatzen ari den etxebizitzaren prezioa bezalako arazo estruktural batetik abiatuta.

5. Balio-katea

Euskal Autonomia Erkidegoak badu Europako etxebizitza industrializatuen buru izateko potentzialki oso lehiakorra den balio-kate bat, nahiz eta gaur egun zatikatuta dagoen eta ez duen behar besteko trakzio-eskaerarik. Katearen hasieran, nabarmentzekoak dira etxebizitzak sustatu eta kudeatzeko eragile publikoak, hala nola Visesa, Alokabide eta udalen etxebizitza-sozietateak. Hauek proiektu kopuru egonkor bat ekar dezakete, baina promozio publiko handi batek ordeztu behar ditu, oztopo burokratikoak eta finantzarioak ezabatuko dituena. Oinarri industrialean ditugun gaitasunak oso finkaturik daude zur estrukturalean eta eraikuntza aurreratuan, dagoeneko CLT eta egitura aurrefabrikatuetan jarduten duen Egoin bezalako enpresekin, esaterako. Automatizazioan eta fabrikazio aurreratuan ere bai, Mondragon Korporazioaren eta AFM Clusterraren ekosistemaren bitartez; eta osagai industrialetan pyme-enpresa txiki eta ertainen sare handi bat dago (metalmekanikoak, itxituren, klimatizazioen eta aurrefabrikatuen fabrikatzaileak), bainuak, fatxadak, instalazioak eta egiturak moduluka ekoiztera bideratu litekeena.

Oinarri horri balio erantsi handiko sektore estrategikoak gehitzen zaizkio, non abantaila bereizgarriak ere badauzkagun: elektrifikazio-soluzioak eta energia-kudeaketa Cegasa, Ingeteam edo Velatiarekin; mugikortasun bertikala eta irisgarritasuna Oronarekin; gaitasun teknologikoak eta I+G arlokoak Tecnalia, IKERLAN eta Mondragon Unibertsitatearekin; eta epe luzeko finantzaketa Kutxabanken, BGAE-Borondatezko Gizarte Aurreikuspeneko Erakundeen eta Finantzen Euskal Institutuaren bidez. Erronka ez da industria berri bat hutsetik sortzea, baizik eta gaitasun horiek guztiak artikulatzea misio partekatu baten pean, Araba, Bizkaia eta Gipuzkoa hornitzaile onak dituen lurraldea izatetik etxebizitza industrializatuen, eskuragarrien eta klimatikoki neutroen soluzioen integratzaile europarra izatera pasa dadin behar den eskala sortuz.

ITURRIAK

• https://www.mckinsey.com/capabilities/operations/our-insights/delivering-on-construction-productivity-is-no-longer-optional
• https://www.mckinsey.com/capabilities/operations/our-insights/reinventing-construction-through-a-productivity-revolution
• https://eraikihub.eus/el-hub/